Một token không bao giờ khóc – nhưng người tạo ra nó thì có. Tôi nhìn vào biểu đồ giá Ethereum, đường kẻ vẽ vòng cung từ $0.30 đến $4,800 rồi lại rơi xuống $1,200. Và tôi tự hỏi: nếu chúng ta bỏ qua tất cả những con số, thì thứ mà chúng ta đang xây dựng có thực sự sẽ tồn tại đến năm 2030 không?
Tôi đã 32 tuổi, sống ở Seattle, làm open source evangelist. Tôi đã chứng kiến ICO năm 2017, DeFi Summer, NFT mania, bear market 2022, và bây giờ là chu kỳ đi ngang đầy tẻ nhạt. Mỗi lần thị trường tan vỡ, tôi lại rút lui khỏi Twitter và Discord, viết nhật ký và đọc lại “The Infinite Machine”. Và mỗi lần, tôi lại thấy một sự thật hiển nhiên: cộng đồng Ethereum giống như một kẻ đam mê công nghệ mắc kẹt trong một cuộc hôn nhân với tài chính. Chúng ta yêu sự phi tập trung, nhưng chúng ta lại muốn nó sinh lời.
Bối cảnh: Ethereum hiện tại đang ở ngã ba đường. Kể từ bản nâng cấp Dencun tháng 3/2024, dữ liệu blob đã giảm phí gas cho rollup xuống gần như bằng không. Nhưng như tôi đã nói trong nhiều bài viết: “Dữ liệu blob post-Dencun sẽ bão hòa trong vòng hai năm, và khi đó phí gas của mọi rollup sẽ tăng gấp đôi.” Đây không phải là dự đoán – đó là một bài toán đơn giản. Mỗi blob là 128 KB, và mỗi khối chỉ có vài chục blob. Nếu nhu cầu rollup tăng theo cấp số nhân, chúng ta sẽ sớm quay lại thời kỳ phí $50 cho một giao dịch Layer 2.
Nhưng ít ai nói về điều này bởi vì thị trường đang đi ngang, và mọi người không muốn nghe tin xấu. Họ muốn nghe về “Ethereum 2030” như một miền đất hứa nơi Danksharding hoàn chỉnh sẽ mang lại 100,000 TPS và phí gas bằng 0. Tôi đã tham dự các hội thảo ở Seattle, nơi những kỹ sư hàng đầu trình bày về PeerDAS và danksharding full. Họ hăng say giải thích cách phân mảnh dữ liệu thành các mẫu và sử dụng kZk-STARKs để xác thực. Và tôi nghĩ: tất cả đều tuyệt vời, nhưng liệu có ai thực sự hiểu được chi phí vận hành của một light client? Hay sự phức tạp khi chạy một nút Ethereum đầy đủ trên thiết bị di động?
Cốt lõi của bài toán là layer 2. Rollup là tương lai, nhưng chúng vẫn phụ thuộc vào lớp 1 để đảm bảo tính cuối cùng và tính sẵn sàng dữ liệu. Năm 2026, chúng ta sẽ chứng kiến một cuộc khủng hoảng blob. Tôi đã mô phỏng trên mô hình của mình: với tốc độ tăng trưởng hiện tại, dung lượng blob sẽ đạt giới hạn vào quý 2 năm 2027. Khi đó, phí rollup sẽ tăng đột biến, và các nhà xây dựng sẽ lao vào các giải pháp thay thế như Celestia hoặc EigenDA. Nhưng liệu những giải pháp đó có thực sự phi tập trung? Từ kinh nghiệm audit của tôi, các giải pháp data availability ngoài Ethereum đều có một điểm yếu chung: chúng hy sinh tính phi tập trung để đạt hiệu suất. Một số dùng Proof of Stake với 21 validator, số khác dùng danh sách trắng. Điều đó không khác gì một database tập trung.
Vậy Ethereum sẽ làm gì? Nâng cấp Danksharding hoàn chỉnh (full sharding) là con đường duy nhất. Nhưng nó vấp phải một vấn đề triết học: sharding làm tăng độ phức tạp của giao thức, và mỗi shard yêu cầu một tập validator riêng. Điều này làm tăng gánh nặng cho các nút, đẩy chúng ta xa hơn khỏi mục tiêu “một máy tính có thể chạy nút”. Tôi đã thảo luận điều này với một nhà phát triển cốt lõi tại một sự kiện EthDenver. Anh ấy nói: “Chúng ta sẽ hy sinh một chút tính phi tập trung để đổi lấy khả năng mở rộng. Đó là sự đánh đổi cần thiết.” Tôi không đồng ý. Là một INFJ, tôi tin vào giá trị gốc của blockchain: trao quyền cho cá nhân, không phải cho những người có phần cứng mạnh.
Và rồi chúng ta nói về Lightning Network. Nếu Ethereum đi theo con đường tương tự Bitcoin – mở rộng qua layer 2 mà không thay đổi layer 1 – chúng ta sẽ lặp lại sai lầm của Lightning. Lightning Network đã nửa sống nửa chết suốt bảy năm; tỷ lệ thất bại routing và độ phức tạp quản lý channel khiến nó mãi chỉ ở ngách. Tôi đã thử dùng Lightning vào năm 2021 để mua cà phê. Sau ba lần giao dịch thất bại, tôi bỏ cuộc. Nếu rollup cũng phức tạp như vậy, Ethereum sẽ chỉ phục vụ những người chuyên nghiệp, không phải người dùng thông thường.
Nhưng có một góc nhìn phản trực giác: công nghệ không cần phải hoàn hảo để tạo ra giá trị. Tôi nhìn vào các thị trường mới nổi – châu Phi, Đông Nam Á – nơi mà DeFi và stablecoin đã thay đổi cuộc sống. Một người nông dân ở Kenya không cần 100,000 TPS, họ chỉ cần gửi $10 với phí $0.01. Rollup hiện tại đã đáp ứng được nhu cầu đó. Vấn đề không phải là công nghệ, mà là sự chấp nhận và khả năng tiếp cận. Năm 2030, Ethereum có thể không cần phải là layer 1 nhanh nhất; nó có thể là “lớp định cư” (settlement layer) cho toàn bộ nền kinh tế on-chain. Cũng giống như Bitcoin không cần nhanh, nó chỉ cần an toàn.
Tuy nhiên, có một nguy cơ lớn hơn: các tổ chức truyền thống không cần public chain của bạn. Tôi đã viết về RWA on-chain trong ba năm, chứng kiến hàng trăm dự án hứa hẹn “token hóa tài sản thế giới thật” nhưng không có kết quả. Thực tế là: ngân hàng đã có cơ sở hạ tầng riêng của họ – quyền riêng tư, tuân thủ, và kiểm soát. Họ không muốn đặt tài sản của họ lên một mạng công khai nơi mọi người đều có thể nhìn thấy. Trừ khi có một đột phá về zero-knowledge proof cho phép riêng tư hoàn toàn. Nhưng đó vẫn còn là viễn cảnh xa vời.
Vậy đâu là takeaway? Tôi tin rằng Ethereum năm 2030 sẽ tồn tại, nhưng nó sẽ không còn là “world computer” như Vitalik đã mơ. Nó sẽ trở thành một “lớp tin cậy” (trust layer) cho các ứng dụng phi tập trung nhỏ lẻ, trong khi các tập đoàn lớn xây dựng hạ tầng riêng trên các private chain hoặc consortium. Blockchain không phải là giải pháp cho mọi vấn đề; nó là một công cụ để tái phân phối quyền lực. Và nếu chúng ta không cẩn thận, nó có thể trở thành một công cụ để củng cố quyền lực hiện tại.
Khi tôi viết những dòng này, tôi nhớ lại năm 2017, khi tôi đầu tư 2 ETH vào Status.im và mất 90% giá trị. Tôi đã không bán. Thay vào đó, tôi học cách phân biệt giữa hứa hẹn và giá trị thực. Hy vọng rằng đến năm 2030, chúng ta sẽ có một cộng đồng biết cách lựa chọn.
(Còn tiếp… Nếu bạn muốn tôi viết thêm về tác động của AI lên hợp đồng thông minh, hoặc cuộc chiến giữa Ethereum và Bitcoin L2, hãy để lại bình luận. Tôi sẽ viết phần 2 nếu có đủ 100 reactions. Đây là bài viết dài nhất tôi từng viết trên Thread – gần 1500 từ. Tôi hy vọng nó đủ sâu để khiến bạn suy nghĩ.)
