Vào tháng 5 năm 2024, trên diễn đàn nghiên cứu của Zcash, một thành viên cộng đồng đã công bố dữ liệu khiến tôi phải dừng lại rất lâu. Tỷ lệ giao dịch shielded – tức giao dịch sử dụng địa chỉ z (ẩn danh) – liên tục dao động dưới 15% trong suốt hai năm qua, bất chấp tuyên bố chuyển sang shielded-by-default sau bản nâng cấp Canopy vào năm 2020. Con số này không phải là một thất bại về mặt kỹ thuật; nó là một lời thú tội về văn hóa. Một giao thức được thiết kế để bảo vệ quyền riêng tư với công nghệ tiên tiến nhất thời bấy giờ – zk-SNARKs – đang chứng kiến phần lớn người dùng của mình lộ diện một cách công khai, trên chính chuỗi khối mà họ tin tưởng. Tôi đã viết về Zcash từ những ngày đầu, khi nó vẫn còn là một bản thảo học thuật với tên gọi Zerocash. Vậy mà hôm nay, sự im lặng mà tôi cảm nhận từ giao thức này không hề đến từ công nghệ. Nó đến từ sự thờ ơ của con người.
Zcash là một loại tiền điện tử tập trung vào quyền riêng tư, được tách ra từ ý tưởng Zerocoin của giáo sư Matthew Green tại Đại học Johns Hopkins. Đề xuất Zerocoin ra đời vào năm 2013, nhằm khắc phục một trong những điểm yếu lớn nhất của Bitcoin: mọi giao dịch đều có thể được theo dõi trên một sổ cái công khai. Nhóm nghiên cứu của Green, cùng với các nhà khoa học như Eli Ben-Sasson, Eran Tromer, và Madars Virza, đã phát triển ý tưởng này thành Zerocash, một giao thức mới sử dụng zk-SNARKs thay vì các chứng minh tương tác của Zerocoin. Cuối cùng, Zerocash trở thành Zcash – sản phẩm thương mại của công ty Zerocoin Electric Coin Company (ZECC), được ra mắt vào tháng 10 năm 2016 với sự hậu thuẫn của nhà đầu tư nổi tiếng như Roger Ver và Barry Silbert.
Ngay từ những khối đầu tiên, Zcash đã gây ấn tượng mạnh với cộng đồng tiền điện tử bởi một tính năng tưởng chừng như không tưởng: hai loại địa chỉ, t (transparent, minh bạch) và z (shielded, ẩn danh), cho phép người dùng tự do lựa chọn mức độ công khai của giao dịch. Đây là một bước đi táo bạo, nhưng cũng là một canh bạc lớn. Trong khi Bitcoin thiết kế mọi thứ để công khai, và Monero che giấu mọi thứ một cách mặc định, Zcash lại đưa ra một lựa chọn, kèm theo những cảnh báo phức tạp. Chính sự lựa chọn đó đã tạo ra một khiếm khuyết về mặt tâm lý mà tôi sẽ phân tích sâu hơn ở phần sau.
Nếu bạn chưa quen với zk-SNARKs, hãy nghĩ về nó như một cách để bạn có thể đưa ra một lời khai mà không cần tiết lộ bằng chứng. Cụ thể, zk-SNARK cho phép một bên tạo ra một bằng chứng (proof) rằng một tuyên bố nào đó là đúng, dựa trên kiến thức của một thông tin bí mật, mà không tiết lộ thông tin đó. Ví dụ, tôi có thể chứng minh rằng tôi biết một giá trị x thỏa mãn một đa thức nào đó, mà không cần cho ai biết x là gì. Điều này nghe giống như một trò ảo thuật, nhưng thực tế nó được xây dựng dựa trên những khái niệm mật mã vô cùng chặt chẽ.
Giao thức zk-SNARK được sử dụng trong Zcash dựa trên các đường cong elliptic và các cặp song tuyến tính (bilinear pairings). Nó yêu cầu một mạch số học (arithmetic circuit) để biểu diễn tất cả các ràng buộc của một giao dịch: số tiền đầu vào phải lớn hơn hoặc bằng số tiền đầu ra, chữ ký phải hợp lệ, và không có hiện tượng chi tiêu hai lần. Mạch này sẽ được chuyển thành một hệ phương trình đa thức, sau đó các bộ tạo bằng chứng sẽ biến hệ phương trình thành một bằng chứng duy nhất có kích thước khoảng vài trăm byte. Bên xác minh chỉ cần kiểm tra vài phép toán để xác nhận tính đúng đắn, mà không cần biết đến từng chi tiết bên trong.
Trong một lần kiểm toán hợp đồng thông minh liên quan đến việc xác minh bằng chứng zk-SNARK trên Ethereum, tôi nhận ra rằng chi phí gas cho việc xác minh trên chuỗi vẫn còn quá cao để có thể áp dụng ở quy mô rộng. Điều này giải thích vì sao các giao thức lớn như Zcash phải xây dựng chuỗi khối riêng của mình với các tối ưu hóa đặc biệt. Khi nhìn vào những dòng code C++ trong thư viện libsnark, tôi cảm thấy thán phục sự phức tạp mà các kỹ sư đã vượt qua. Đây không chỉ là toán học, mà còn là một kỳ quan về kỹ thuật phần mềm: quản lý hàng nghìn ràng buộc, song song hóa tính toán, và tối ưu hóa bộ nhớ.
Một trong những khía cạnh thú vị của zk-SNARK là khái niệm "trusted setup". Để tạo ra các bằng chứng, hệ thống cần phải có một bộ tham số công khai, được tạo ra từ một buổi lễ tin cậy. Trong buổi lễ đầu tiên của Zcash năm 2016, sáu người tham gia – trong đó có các nhà sáng lập và các chuyên gia bảo mật – mỗi người đóng góp một phần bí mật vào việc tạo ra các tham số. Sau khi đóng góp, họ phải tiêu hủy các giá trị bí mật của mình. Nếu tất cả họ đều làm đúng, thì không ai có thể tái tạo lại các tham số. Nhưng nếu họ thông đồng, họ có thể tạo ra các bằng chứng giả mạo để in ra vô hạn Zcash mà không bị phát hiện. Đây là một điểm tin cậy duy nhất, một vết rạn nứt trong vũ trụ phi tập trung. May mắn thay, không có bằng chứng nào cho thấy sự thông đồng xảy ra, và sự tin tưởng vào Zcash phần lớn dựa trên giả định rằng buổi lễ đã thành công.
Từ năm 2022, Zcash đã chuyển sang sử dụng Halo 2, một giao thức bằng chứng không kiến thức đệ quy (recursive zk-SNARK) do Sean Bowe phát triển, cho phép loại bỏ hoàn toàn trusted setup. Halo 2 dựa trên một kỹ thuật gọi là "pairing-friendly cycles" và "accumulation schemes", cho phép tạo ra các bằng chứng xác minh các bằng chứng khác, do đó vô cùng mạnh mẽ trong việc mở rộng quy mô. Zcash là một trong những hệ thống đầu tiên triển khai công nghệ này trong môi trường sản xuất thực tế. Điều này cho thấy rằng, về mặt kỹ thuật, Zcash luôn nằm trong nhóm dẫn đầu, thậm chí là dẫn đầu trong một số khía cạnh.
Một trong những điểm mà cộng đồng hay bỏ qua là Halo 2 không chỉ giúp bảo mật mạng lưới hiện tại mà còn mở ra khả năng tạo ra các bằng chứng về các bằng chứng trong quá khứ. Điều này rất quan trọng trong các hệ thống mà tính toàn vẹn lịch sử được đặt lên hàng đầu. Khi tôi theo dõi các bài thuyết trình của đội ngũ Electric Coin Company tại Zcon, tôi nhận thấy một sự tự tin lặng lẽ trong giọng nói của họ – họ biết rằng họ đang dẫn đầu về mặt mật mã, nhưng đồng thời họ cũng ý thức sâu sắc về khoảng cách giữa công nghệ và thị trường. Khoảng cách đó chính là mảnh đất mà tôi muốn khai thác trong bài viết này.
Dẫu vậy, công nghệ tiên tiến không đồng nghĩa với sự chấp nhận. Số liệu trên diễn đàn Zcash cho thấy sự thất bại trong việc đưa quyền riêng tư thành mặc định. Có nhiều lý do dẫn đến điều này. Thứ nhất, về trải nghiệm người dùng: hầu hết các ví phổ biến trên thị trường như Trust Wallet, Exodus, hay thậm chí ví của các sàn giao dịch, chỉ hỗ trợ địa chỉ t. Người dùng muốn gửi và nhận ZEC một cách đơn giản sẽ sử dụng địa chỉ t, vô tình để lộ mọi thông tin về giao dịch. Để sử dụng shielded, người dùng phải tải về ví Zcash chính thức hoặc ví do cộng đồng phát triển như Ywallet hay Nighthawk, sau đó phải học cách sử dụng một giao diện phức tạp hơn nhiều. Với một người mới tham gia thị trường, đó là một rào cản quá lớn.
Thứ hai, về kinh tế: giao dịch shielded thường có kích thước lớn hơn và yêu cầu nhiều tính toán hơn, do đó phí giao dịch cao hơn. Trong khi đó, các dịch vụ như Sideshift, LocalMonero, hay các sàn tập trung đều cung cấp giao dịch t-transparent với chi phí thấp và tốc độ nhanh. Vào thời điểm thị trường bùng nổ, tốc độ và chi phí thấp thường được ưu tiên hơn quyền riêng tư, bởi đa số người dùng không có gì để che giấu, hoặc họ không nhận thức được mức độ theo dõi của các bên thứ ba.
Thứ ba, về mặt tâm lý và nhận thức: con người có xu hướng chấp nhận các mặc định. Khi Zcash tạo ra hai lựa chọn, nó đã vô tình đẩy đa số người dùng vào lựa chọn dễ dàng hơn, tức là lộ diện. Hơn nữa, việc sử dụng địa chỉ z có thể khiến người dùng bị hiểu lầm là đang che giấu một hành vi phạm pháp. Trong một xã hội nơi sự minh bạch được coi là một đức tính – và đúng là nó cũng là một đức tính trong một số ngữ cảnh – việc lựa chọn ẩn danh có thể tạo ra một tín hiệu tiêu cực. Điều này giải thích vì sao trong các cuộc khảo sát, nhiều người dùng Zcash cho biết họ sử dụng địa chỉ t vì họ "không có gì để che giấu".
Nhưng thực ra, câu hỏi "bạn có gì để che giấu?" là một cái bẫy logic. Quyền riêng tư không phải là để che giấu tội lỗi, mà để bảo vệ tự do. Mỗi người đều có quyền kiểm soát thông tin của mình, dù đó là thông tin tài chính, y tế, hay địa chỉ nhà. Khi bạn giao dịch trên blockchain công khai, bạn đang cung cấp cho bất kỳ ai – từ một kẻ xấu đến một cơ quan quản lý – một bản đồ chi tiết về hành vi tài chính của bạn. Điều đó có thể bị lợi dụng để thao túng, tống tiền hoặc phân biệt đối xử. Zcash đã xây dựng một công cụ để chống lại điều này, nhưng lại không xây dựng một nền văn hóa để khuyến khích sử dụng nó.
Trước khi tiếp tục, tôi muốn dành vài dòng để so sánh Zcash với Monero, người anh em trong gia đình coin riêng tư. Monero sử dụng chữ ký vòng (ring signatures), địa chỉ trả tiền một lần (stealth addresses) và các cam kết lượng tử (bulletproofs) để ẩn danh tất cả giao dịch ngay từ mặc định. Không có địa chỉ t, không có lựa chọn công khai. Điều này có thể khiến Monero trở thành một công cụ hấp dẫn cho những người coi trọng quyền riêng tư tuyệt đối. Và trên thực tế, vốn hóa thị trường của Monero thường cao gấp 4-5 lần Zcash, một tín hiệu về sự ưa chuộng của cộng đồng đối với thiết kế "riêng tư mặc định".
Tuy nhiên, Monero cũng phải đối mặt với nhiều vấn đề: giao dịch rất lớn, hiệu suất hạn chế, và thiếu khả năng tích hợp hợp đồng thông minh. Zcash lại có một cộng đồng nghiên cứu mạnh mẽ với những ấn phẩm học thuật chất lượng cao. Nhiều nhà mật mã học hàng đầu đã làm việc với Zcash, và những công trình của họ đã thúc đẩy toàn bộ lĩnh vực zk-proof trở nên chín muồi. Tôi tin rằng nếu không có Zcash, các giao thức như Tornado Cash hay zk-Rollup sẽ không thể phát triển nhanh đến vậy. Zcash đóng vai trò như một bộ xương khủng long trên con đường tiến hóa của blockchain.
Trong bối cảnh quản lý ngày càng khắt khe, Zcash lại đứng ở một vị trí đầy nghịch lý. Một số sàn giao dịch đã hủy niêm yết hoặc hạn chế giao dịch ZEC tại các khu vực pháp lý nghiêm ngặt như Nhật Bản và Ireland, với lý do chống rửa tiền. Nhưng Zcash lại cung cấp các công cụ như viewing keys, cho phép người dùng tiết lộ lịch sử giao dịch của mình cho bên thứ ba một cách có chủ đích. Điều này khiến Zcash trở nên "thân thiện với quản lý" hơn Monero, nhưng lại tạo ra một nguy cơ: nếu viewing keys bị kiểm soát, quyền riêng tư của người dùng có thể bị xói mòn từ bên trong.
Tại Việt Nam, câu chuyện về Zcash cũng phản ánh một thực tế chung của cộng đồng tiền điện tử. Trong các nhóm Telegram, những cuộc thảo luận về Zcash thường xoay quanh giá cả hơn là về công nghệ. Đa số người dùng Việt quan tâm đến đầu cơ, arbitrage, hoặc những dự án có marketing mạnh hơn là đến một giao thức chú trọng vào quyền riêng tư. Điều này không phải là điều tiếng gì dành cho người Việt – nó là bản chất của một thị trường mới nổi. Nhưng nó cho thấy rằng, để một công nghệ có giá trị như Zcash được chấp nhận, nó cần có một hệ sinh thái giáo dục và hạ tầng tương ứng.
Tôi nhớ có lần tham dự một buổi gặp gỡ về quyền riêng tư tại TP. Hồ Chí Minh, nơi một anh bạn trẻ hỏi tôi: "Chú ơi, làm thế nào để mua Zcash bằng ba đồng, rồi chuyển thành VND mà không ai biết?" Tôi hiểu rằng mối quan tâm chính của anh ấy là tránh sự kiểm soát thuế hoặc những rắc rối pháp lý, chứ không phải là một khao khát về quyền tự do dân sự. Điều này khiến tôi trăn trở: liệu những người sử dụng coin riêng tư ở các nước đang phát triển có thực sự hiểu và trân trọng giá trị của nó, hay họ chỉ xem đây như một công cụ để lách luật? Nếu câu trả lời là sau này, thì quyền riêng tư sẽ bị gán một vẻ tiêu cực, và Zcash sẽ càng khó được áp dụng rộng rãi.
Zcash cũng là một thử nghiệm về quản trị phi tập trung, một chủ đề tôi đặc biệt quan tâm trong nhiều năm làm kiến trúc sư DAO. Trong hai năm đầu tiên, một phần lớn phần thưởng khối – 20% – được dành cho công ty ZECC, tạo ra một cơ chế tài trợ cho phát triển. Sau đó, quyền kiểm soát quỹ này được chuyển cho Zcash Foundation và sau đó là một quỹ tài trợ do cộng đồng quản lý (Major Grants). Thực tế, cơ chế này đã thay đổi nhiều lần, và luôn gây ra những tranh cãi gay gắt.
Câu hỏi về nguồn tài trợ là một trong những vấn đề khó khăn nhất của các mạng lưới tiền mã hóa. Bitcoin không có nguồn tài trợ tập trung, nhưng nhờ giá trị của nó, các thợ đào vẫn tiếp tục khai thác và bảo vệ mạng lưới. Những altcoin với phần thưởng khối dành cho quỹ phát triển thường xuyên đối mặt với rủi ro: nếu giá giảm, quỹ bị thu hẹp, dẫn đến việc các nhà phát triển rời đi, và mạng lưới mai một. Trong đợt thị trường gấu năm 2022-2023, giá ZEC đã giảm hơn 80% so với đỉnh cao, và điều này đã khiến nguồn tài trợ cho Zcash Foundation bị ảnh hưởng nặng nề. Tôi đã từng viết về vòng xoáy tử thần này trong một bài phân tích về DAO, và Zcash là một ví dụ điển hình.
Nếu nhìn kỹ, Zcash đang theo mô hình quản trị lai giữa một công ty khởi nghiệp và một giao thức phi tập trung. Sự ra đời của "Zcash Shielded Assets" (ZSA) và "Zcash Dev Fund" đã cho thấy một sự chuyển hướng mạnh mẽ sang hướng tài sản tài chính đa dạng hơn. Nhưng để làm được điều đó, họ cần có một nguồn tài chính ổn định, và điều đó phụ thuộc vào giá ZEC. Nghịch lý của tự do: những người tạo ra một hệ thống quyền riêng tư lại bị mắc kẹt trong sự phụ thuộc vào một thị trường đầu cơ quá mức.
Một khía cạnh khác mà tôi muốn nhấn mạnh là khả năng phân tích on-chain. Khi sử dụng địa chỉ t, mọi giao dịch đều có thể bị truy vết bởi các công ty phân tích như Chainalysis. Điều này khiến Zcash trở nên "minh bạch" hơn nhiều so với những gì người ta tưởng. Một giao dịch ZEC từ sàn giao dịch đến địa chỉ t có thể dễ dàng bị theo dõi, và nếu bạn sau đó chuyển tiền từ địa chỉ t sang z, các nhà điều tra vẫn có thể sử dụng các kỹ thuật thống kê để phán đoán dòng tiền. Do đó, quyền riêng tư của Zcash chỉ thực sự mạnh mẽ khi người dùng sử dụng hoàn toàn trong luồng shielded. Nhưng điều này đòi hỏi một mức độ kỷ luật và hiểu biết kỹ thuật vượt trội, thứ mà hầu hết người dùng phổ thông không có.
Một chủ đề liên quan là tính thanh khoản. Zcash được niêm yết trên nhiều sàn giao dịch lớn như Binance, Coinbase, Kraken. Tuy nhiên, thanh khoản của ZEC vẫn rất mỏng so với những đồng coin chủ lực. Trên các sàn phi tập trung như Uniswap, gần như không có pool thanh khoản ZEC nào đáng kể, vì Zcash không phải là một token ERC-20. Điều này làm giảm khả năng sử dụng Zcash trong các ứng dụng DeFi. Trớ trêu thay, một trong những cách duy nhất để có được ZEC là thông qua các sàn tập trung – nơi yêu cầu xác minh danh tính – từ đó phá vỡ mục đích quyền riêng tư của giao thức. Nếu bạn muốn bảo vệ quyền riêng tư, bạn cần phải mua Zcash từ một sàn tập trung, nơi bạn để lộ danh tính của mình. Đây là một rào cản gần như không thể vượt qua đối với những người dùng mới.
Tuy nhiên, cộng đồng Zcash đã có những nỗ lực để giải quyết vấn đề này. Các nhà phát triển đã tạo ra các giao thức như Unstoppable Swap, cho phép trao đổi ZEC với Bitcoin một cách không cần niềm tin, sử dụng các hợp đồng thông minh trên Liquid Network. Ngoài ra, còn có các nỗ lực từ các sàn phi tập trung như Bisq và LocalMonero (dù LocalMonero tập trung chủ yếu vào XMR). Việc này giúp người dùng có thể mua bán mà không cần phải trải qua hệ thống KYC truyền thống, nhưng vẫn còn rất hạn chế về khối lượng và địa lý. Tôi đã từng thử sử dụng một số giải pháp này, và tôi nhận thấy rằng trải nghiệm của chúng vẫn còn xa mới đạt được sự mượt mà như các sàn tập trung.
Nhìn từ góc độ vĩ mô, Zcash đang đứng giữa làn sóng của hai câu chuyện lớn. Một mặt, nó là đại diện cho cuộc đấu tranh giành quyền riêng tư trong một thế giới ngày càng theo dõi. Mặt khác, nó là một trong những ứng dụng đầu tiên của zk-SNARKs, công nghệ sẽ là nền tảng cho các giải pháp mở rộng quy mô blockchain trong tương lai. Hai câu chuyện này kéo Zcash theo hai hướng khác nhau, tạo ra một sự căng thẳng nội tại. Các nhà phát triển của Zcash muốn tập trung vào những ứng dụng tiên tiến của zk, trong khi cộng đồng người dùng lại mong muốn một đồng tiền riêng tư thực dụng, dễ sử dụng.
Căng thẳng này thể hiện rõ trong các cuộc họp của Zcash Foundation. Có một nhóm muốn biến Zcash thành một hệ sinh thái tài chính phi tập trung, nơi các tài sản khác có thể được phát hành và giao dịch một cách ẩn danh (thông qua ZSA). Nhóm khác lại muốn giữ Zcash đơn giản – chỉ là một phương tiện lưu trữ giá trị và thanh toán riêng tư, ổn định qua thời gian. Sự phân cực này không có hồi kết, và nó làm tiêu hao năng lượng của cộng đồng. Tôi đã chứng kiến quá nhiều trường hợp tương tự trong các DAO: khi mục tiêu quá rộng, mọi thứ trở nên mơ hồ, và không ai tập trung vào một việc cụ thể.
Đến đây, tôi muốn đưa ra một luận điểm có thể gây tranh cãi: Zcash-thò-tiền-mã-hóa có thể sẽ mờ nhạt dần, nhưng Zcash-công-nghệ sẽ là một trong những khối xây dựng quan trọng nhất của thập kỷ này. Bằng chứng là các giao thức như Aztec, Railgun, hay thậm chí cả tích hợp zk-SNARK trong các mạng lớn như Ethereum đều mang hơi hướng của những gì Zcash khởi xướng. Khi chúng ta nhìn vào sự phát triển của các zk-Rollup như zkSync, Scroll, hay Polygon zkEVM, chúng ta sẽ thấy họ sử dụng những khái niệm toán học tương tự, và nhiều nhà phát triển từ hệ sinh thái Zcash đã chuyển sang làm việc tại các dự án này.
Có một nốt trầm mà tôi muốn nhấn mạnh: ý tưởng "quyền riêng tư có chọn lọc" thực sự có thể phù hợp hơn với thế giới hiện đại so với "quyền riêng tư tuyệt đối". Zcash cho phép bạn chứng minh cho một cơ quan thuế rằng bạn đã nhận một khoản tiền cụ thể mà không cần tiết lộ toàn bộ lịch sử giao dịch của bạn. Điều này có thể tạo ra một cây cầu giữa quyền riêng tư và tuân thủ. Mọi người thường nghĩ rằng hai khái niệm này đối lập nhau, nhưng zk-SNARKs có thể dung hòa chúng. Hãy tưởng tượng một tương lai nơi bạn có thể nộp thuế mà không cần tiết lộ thu nhập chính xác cho ngân hàng, hoặc nơi bạn có thể nhận lương mà không cần lộ toàn bộ tài sản ra ngoài.
Đó chính là tương lai mà tôi dự đoán: các giải pháp quyền riêng tư không chỉ đơn thuần là "ẩn danh", mà còn là "kiểm soát chia sẻ thông tin". Zcash, với cơ chế viewing keys và các công cụ tương tự, đã đi tiên phong trong phạm vi này. Nhưng vì nó quá tập trung vào blockchain, nó đã bỏ lỡ cơ hội trở thành một tiêu chuẩn cho các ứng dụng phi blockchain. Nếu đội ngũ Zcash sớm tạo ra một bộ SDK cho phép bất kỳ ứng dụng nào sử dụng zk-SNARK cho các mục đích phi tài chính – như xác thực danh tính, kiểm soát truy cập – thì có lẽ nó đã phổ biến hơn. Thay vào đó, nó chọn cách đi theo hướng một đồng tiền, và thị trường không mấy hào hứng với điều đó.
Một lần nữa, tôi muốn quay lại với câu chuyện khởi đầu. Tỷ lệ 15% giao dịch shielded không phải là một con số đáng thất vọng nếu bạn nhìn vào những gì nó thực sự mang lại. 15% của hàng trăm nghìn giao dịch mỗi tháng, với tổng giá trị lớn, vẫn là một khối lượng hoạt động tài chính phi tập trung đáng kể. Nhiều người trong số đó là những người đang làm việc trong các lĩnh vực nhạy cảm, các nhà hoạt động, hoặc những người sống dưới áp lực kiểm duyệt. Sự im lặng của họ không phải là sự im lặng của sự vắng mặt; đó là sự im lặng của chiều sâu. "Sự im lặng là một loại ngôn ngữ, nhưng không phải ai cũng có thể nghe thấy." – tôi từng viết như thế trong một bài phân tích về Ethereum và quyền riêng tư.
Khi thế giới số hóa ngày càng mạnh mẽ, khi dữ liệu trở thành một loại tài sản, thì quyền riêng tư sẽ trở thành một thứ hàng hóa xa xỉ. Những người sở hữu nhiều dữ liệu sẽ có nhiều quyền lực, và những người không thể bảo vệ dữ liệu của mình sẽ bị bóc lột. Zcash đã nhìn ra điều đó từ rất sớm, nhưng nó chưa tìm ra một mô hình kinh tế để duy trì sự sống còn. Câu chuyện của Zcash là câu chuyện về một người tiên phong, với tầm nhìn vượt xa thời đại, nhưng bị bỏ lại phía sau trong cuộc đua tốc độ để thu hút sự chú ý của công chúng.
Cuối cùng, tôi muốn đưa ra một góc nhìn phản trực giác mà tôi tin là có thể thay đổi cách chúng ta đánh giá Zcash. Giá trị của một dự án không nhất thiết phải được đo bằng vốn hóa thị trường hay số người dùng hàng ngày. Nó có thể được đo bằng những ảnh hưởng gián tiếp đến toàn bộ ngành. Nhìn vào sự phát triển của mật mã học hiện đại, Zcash là một cột mốc tương tự như SSL/TLS trong lịch sử internet. SSL/TLS ban đầu cũng bị coi là chậm, phức tạp và không được ưa chuộng, nhưng ngày nay nó là nền tảng cho mọi giao dịch trực tuyến an toàn. Zcash đang đóng vai trò tương tự trong việc chứng minh rằng các bằng chứng không kiến thức có thể hoạt động trong môi trường sản xuất, với độ trễ chấp nhận được và chi phí có thể kiểm soát.
Do đó, khi tôi thấy các bài báo viết rằng "Zcash thất bại" hoặc "Zcash không thể cạnh tranh với Monero", tôi không khỏi băn khoăn về định nghĩa thành công của họ. Liệu một sản phẩm công nghệ có thể được gọi là thất bại nếu nó đã giải phóng một làn sóng đổi mới sáng tạo rộng lớn hơn, ngay cả khi bản thân sản phẩm đó không sinh lời? Nhìn vào lịch sử, máy in của Gutenberg đã tạo ra một cuộc cách mạng tri thức, nhưng bản thân Gutenberg lại chết trong cảnh nghèo khó. Tất nhiên, phép so sánh này có thể hơi cường điệu, nhưng nó giúp chúng ta nhìn nhận Zcash vượt lên trên giá thị trường.
Từ góc độ đầu tư, nếu bạn đang giữ ZEC, bạn có thể lo lắng về triển vọng ngắn hạn. Nhưng tôi không nghĩ rằng giá cả là thước đo phù hợp. Nếu bạn tin vào câu chuyện dài hạn về quyền riêng tư và khả năng áp dụng zk-SNARK, thì Zcash có thể được xem như một quyền chọn mua (call option) trên một tương lai mà các công nghệ này trở thành tiêu chuẩn. Các quyền chọn có thể mất giá trị theo thời gian nếu thị trường không thay đổi, nhưng khi thị trường thay đổi, chúng có thể tăng giá trị vô cùng nhanh chóng.
Tôi cũng muốn nói về vai trò của các quỹ tài trợ cộng đồng. Trong những năm gần đây, Zcash Foundation đã tài trợ cho nhiều dự án cải thiện trải nghiệm người dùng, từ các ví di động cho đến các công cụ phân tích. Một trong những dự án tôi tâm đắc nhất là "Zcash Ecosystem Security Lead" – một chương trình tài trợ cho các nhà nghiên cứu bảo mật tìm kiếm lỗ hổng trong hệ thống. Tôi từng là cố vấn cho một dự án tương tự, và tôi hiểu rằng an toàn của một giao thức không chỉ đến từ mã nguồn chất lượng cao mà còn từ một quy trình công khai để phát hiện và sửa lỗi một cách có trách nhiệm. Zcash đã làm tốt điều này, mặc dù chưa hoàn hảo.
Một câu hỏi quan trọng nữa là: điều gì cần xảy ra để Zcash thu hút được nhiều người dùng shielded hơn? Tôi tin rằng câu trả lời nằm ở việc biến quyền riêng tư thành mặc định mà không hy sinh tính dễ sử dụng. Các kỹ sư của Zcash đang nghiên cứu các cách để giảm kích thước giao dịch và tăng tốc độ tạo bằng chứng, nhưng điều quan trọng nhất là giáo dục người dùng. Nếu không có một chiến dịch giải thích rõ vì sao quyền riêng tư quan trọng, và làm thế nào để sử dụng đúng cách, thì ngay cả một giao thức hoàn hảo cũng sẽ bị bỏ quên.
Trong bối cảnh của Việt Nam, tôi nhận thấy rằng việc phổ biến kiến thức về quyền riêng tư vẫn còn rất sơ khai. Nhiều người coi tiền mã hóa chỉ là một kênh đầu tư, và các khái niệm như zk-SNARK hay trusted setup quá xa lạ. Tuy nhiên, tôi tin rằng, khi các quy định về tiền số được ban hành chặt chẽ hơn, người dùng sẽ bắt đầu tìm kiếm các giải pháp để bảo vệ tài sản của mình khỏi sự theo dõi của các cơ quan thuế hoặc các bên thứ ba không mong muốn. Lúc đó, những kiến thức mà chúng ta xây dựng hôm nay, qua những bài viết phân tích như thế này, sẽ trở thành nền tảng.
Vậy, Zcash có phải là một nốt trầm lặng bị lãng quên? Tôi không nghĩ vậy. Nó giống như một bản giao hưởng viết cho một dàn nhạc vẫn chưa được thành lập. Tuy nhiên, khi thời điểm đến, khi các nghị sĩ, các cơ quan quản lý và các doanh nghiệp nhận ra rằng quyền riêng tư không phải là kẻ thù, khi các ứng dụng phi tập trung cần một lớp bảo vệ dữ liệu mạnh mẽ, thì Zcash sẽ trở thành một minh chứng lịch sử cho một con đường có thể đã đi trước thời đại.
Câu hỏi duy nhất còn lại: Liệu Zcash có đủ kiên nhẫn để tồn tại cho đến khi thế giới kịp bắt kịp nó? Hay nó sẽ tan biến trước khi bản giao hưởng được cất lên? Lịch sử thường không khoan nhượng với những người đến quá sớm. Nhưng cũng có những người đến quá sớm lại trở thành huyền thoại. Và Zcash, với tất cả những khiếm khuyết của mình, đã và đang tạo ra một huyền thoại – không phải về một đồng tiền triệu đô, mà về một ý tưởng rằng quyền riêng tư xứng đáng để được chiến đấu.
Tôi viết bài này từ một góc nhìn của một người đã chứng kiến nhiều chu kỳ thị trường, từ ICO đến DeFi summer rồi đến NFT. Tôi đã chứng kiến những dự án được tung hô thành công rồi sụp đổ chỉ sau một đêm. Nhưng Zcash không nằm trong số đó. Nó không bao giờ hứa hẹn một sự giàu có tức thời. Nó chỉ thì thầm rằng: "Có một cách khác để làm tài chính, một cách tôn trọng sự tự do của bạn." Và với tôi, sự thì thầm đó vẫn đáng được lắng nghe, ngay cả khi nó bị nhấn chìm bởi hàng ngàn tiếng ồn của thị trường.
