Đô la số ở Venezuela: Không có dữ liệu, chỉ có câu chuyện

Gần đây, một bản phân tích được chia sẻ rộng rãi khẳng định: stablecoin đang trở thành "đô la số" cho các quốc gia bị trừng phạt, và Venezuela là bằng chứng sống. Nó mô tả người dân vượt qua các lệnh trừng phạt bằng cách nắm giữ USDT trong ví điện thoại, biến đồng tiền mã hóa thành phao cứu sinh tài chính. Tôi đọc kỹ tài liệu đó. Rồi tôi mở bảng tính, chuẩn bị kiểm tra số liệu. Tôi chờ đợi. Không có tên dự án. Không có địa chỉ ví. Không có khối lượng giao dịch. Chỉ có ba điểm thông tin chung chung và rất nhiều kết luận được khẳng định chắc nịch. Đó không phải là một bài phân tích. Đó là một bài luận tuyên truyền. Và tôi sẽ giải thích vì sao. Bối cảnh là có thật. Venezuela trải qua cuộc khủng hoảng kinh tế tồi tệ nhất trong lịch sử hiện đại, với siêu lạm phát lên tới hàng triệu phần trăm trong giai đoạn 2017-2019. Đồng bolivar gần như vô dụng. Mỹ áp đặt các lệnh trừng phạt toàn diện nhằm vào chính phủ Nicolas Maduro, khiến hệ thống ngân hàng quốc tế cắt đứt quan hệ với các ngân hàng Venezuela. Người dân bình thường bị mắc kẹt: họ không thể tiếp cận USD thật qua các kênh chính thống, nhưng họ vẫn cần một phương tiện tích trữ giá trị. Đó là lý do stablecoin xuất hiện trong bức tranh. Stablecoin là các tài sản mã hóa được neo theo đồng USD, phổ biến nhất là USDT của Tether và USDC của Circle. Chúng hoạt động trên các blockchain như Ethereum, Tron hay Solana. Tại khu vực Mỹ Latinh, USDT trên nền tảng Tron trở nên phổ biến vì phí giao dịch thấp và tốc độ xử lý nhanh. Các nhà quan sát đã ghi nhận sự tăng trưởng của stablecoin ở Venezuela, đặc biệt trong các kênh OTC và P2P. Khái niệm "đô la số" không sai. Nhưng cách nó được dùng để xây dựng những kết luận lớn lao về tự do tài chính là một vấn đề nghiêm trọng. Hãy bắt đầu từ câu hỏi cơ bản nhất: ai kiểm soát đồng đô la số mà người Venezuela đang cầm? Nếu đó là USDT, câu trả lời là Tether. Tether không phải là một giao thức phi tập trung. Đó là một công ty phát hành tài sản, có khả năng đóng băng bất kỳ địa chỉ ví nào thông qua cơ chế blacklist được nhúng trong hợp đồng thông minh. Hợp đồng USDT có một hàm cho phép thêm địa chỉ vào danh sách đen và hủy toàn bộ số dư trong đó. Nếu OFAC – cơ quan thực thi trừng phạt của Mỹ – xác định một cá nhân hoặc tổ chức Venezuela có liên quan đến các hoạt động bị trừng phạt, Tether có thể bị yêu cầu đóng băng tài sản của họ. Không có gì ngăn cản điều đó. USDC của Circle thậm chí còn chủ động hơn khi đã đóng băng các địa chỉ liên quan đến Tornado Cash sau lệnh trừng phạt của Bộ Tài chính Mỹ vào tháng 8/2022. Điều đó có nghĩa là khái niệm "chống chịu trừng phạt" của stablecoin chỉ đúng với các phiên bản phi tập trung thực sự như DAI – nhưng ngay cả DAI cũng có rủi ro từ các tài sản thế chấp tập trung. Còn với các stablecoin được sử dụng rộng rãi nhất, chúng nằm trong tầm kiểm soát của chính quyền Mỹ. Người Venezuela không nắm giữ một đồng tiền tự do; họ nắm giữ một khoản nợ của một công ty tư nhân, có thể bị thu hồi bất cứ lúc nào theo quyết định của một tòa án Washington. Tôi không nói rằng điều này sẽ xảy ra. Tôi đang nói rằng nó có thể xảy ra, và không ai trong các bài viết ca ngợi stablecoin đề cập đến rủi ro đó. Một vấn đề khác khiến tôi khó chịu là sự thiếu vắng dữ liệu. Một bài viết về việc sử dụng stablecoin ở một quốc gia bị trừng phạt cần phải có các con số. Nó cần cho thấy khối lượng giao dịch trên các sàn P2P, số lượng địa chỉ ví hoạt động hàng tháng, mức chênh lệch giá OTC, và tỷ lệ người dùng thanh toán hàng hóa bằng stablecoin thay vì chỉ đầu cơ. Không có một con số nào trong tài liệu tôi nhận được. Không có nguồn trích dẫn, không có biểu đồ, không có phương pháp luận. Với một nhà điều tra, một tuyên bố không có dữ liệu không đáng tin hơn một lời đồn trên mạng xã hội. "Theo ước tính của tôi" không phải là một nguồn. Bên cạnh đó, còn một lớp chi phí ẩn mà các bài viết lạc quan bỏ qua: phí bảo hiểm OTC. Tại Venezuela, người dân thường không thể mua USDT qua thẻ tín dụng quốc tế hay tài khoản ngân hàng thông thường; họ phải mua qua các nhà môi giới P2P, những người tính phí cao hơn nhiều so với tỷ giá tham chiếu. Khi nhu cầu vượt xa cung, mức chênh lệch có thể lên tới 10-20% hoặc hơn. Người dân tuyệt vọng đang trả một khoản thuế ngầm để được giữ đô la số. Nếu stablecoin thực sự là một lối thoát, tại sao không ai nhắc đến chi phí đó? Bởi vì nó làm hỏng câu chuyện đẹp đẽ về một công nghệ giải phóng. Chưa kể, câu chuyện còn bỏ qua một chi tiết chính trị khó chịu: việc sử dụng stablecoin trong bối cảnh này có thể bị xem là hành vi lách lệnh trừng phạt. Nếu các cơ quan thực thi pháp luật Mỹ coi stablecoin là một kênh tài trợ cho các thực thể bị trừng phạt, làn sóng siết chặt quy định có thể quét qua toàn bộ ngành. Lịch sử đã tái diễn nhiều lần: một công nghệ trung lập bị kéo vào địa chính trị, và người dùng cá nhân trở thành con tin. Tôi nhớ lại năm 2020, khi YAM Finance sụp đổ chỉ vài ngày sau khi ra mắt. Nhiều bài báo nói rằng YAM là một thí nghiệm tuyệt vời, rằng cộng đồng sẽ tự điều chỉnh. Tôi đã phân tích hợp đồng và thấy một lỗ hổng trong cơ chế rebase. Bài viết của tôi bị bỏ qua. Ba ngày sau, YAM sụp đổ. Kinh nghiệm đó dạy tôi một bài học: nếu bạn không có mã nguồn và dữ liệu để kiểm tra, bạn chỉ đang viết một bài quảng cáo. Với trường hợp Venezuela, tôi không có hợp đồng để audit, không có địa chỉ ví để truy vết, không có báo cáo tài chính từ Tether. Tất cả những gì tôi có là một câu chuyện. Tại sao một bài viết thiếu dữ liệu như vậy lại lan truyền nhanh đến thế? Bởi vì nó nói điều mà mọi người muốn nghe. Trong một chu kỳ tăng giá, nhà đầu tư đang tìm bất kỳ lý do nào để tin rằng tiền mã hóa đang được chấp nhận rộng rãi. Một câu chuyện về người dân Venezuela dùng stablecoin để sống sót qua các lệnh trừng phạt là một vũ khí truyền thông tuyệt vời: nó biến một giao dịch đầu cơ thành một hành động kháng cự. Nhưng nhìn kỹ, không có bằng chứng nào cho thấy điều đó đang diễn ra trên quy mô lớn. Đô la số không phải là một lời hứa, mà là một sự đánh đổi – và cái giá của sự đánh đổi hiếm khi được bàn tới. Muốn viết lại câu chuyện này một cách tử tế, tôi sẽ bắt đầu từ dữ liệu chuỗi. Kiểm tra lượng USDT được rút từ các sàn lớn vào các ví Venezuela. Xem xét sự tăng trưởng của các kênh Telegram mua bán P2P. Ước tính quy mô giao dịch hàng ngày. Đối chiếu với tỷ giá bolivar trên chợ đen. Sau đó mới nói đến tự do tài chính. Nhưng điều đó đòi hỏi thời gian và nguồn lực. Một bài viết dài 5.000 từ có thể làm được điều đó. Một bản tin vội vàng thì không. Có một nghịch lý ở đây: những câu chuyện về stablecoin ở Venezuela thường được kể bởi những người chưa từng đặt chân đến Caracas, và được lan truyền bởi những nhà đầu tư chưa từng dùng USDT để mua một bữa ăn. Họ tưởng tượng ra một thế giới nơi công nghệ xóa bỏ mọi rào cản. Thực tế, rào cản vẫn còn nguyên, chỉ thay đổi hình dạng. Tuy nhiên, tôi sẽ dừng lại để thừa nhận một điều: những người ủng hộ stablecoin có thể đúng. Họ nói rằng những nhà phê bình từ phương Tây như tôi quá chú trọng vào rủi ro cấu trúc, trong khi quên mất bối cảnh sinh tồn. Khi đồng nội tệ của bạn mất giá 50% trong một tháng, và tài khoản ngân hàng của bạn bị đóng băng, thì một đồng USDT có thể bị đưa vào danh sách đen vào ngày mai vẫn là lựa chọn hợp lý hơn nhiều so với việc ôm một xấp bolivar đang bốc hơi. Người Venezuela không tham gia hệ thống này vì họ tin vào sự phi tập trung; họ tham gia vì họ không có lựa chọn nào khác. Việc công kích Tether vô nghĩa với một người đang cố gắng tiết kiệm chút tiền cho con cái. Về điểm này, phe bò đã đúng khi nhấn mạnh nhu cầu thực tế. Người ta có thể nói rằng tôi đang đòi hỏi một tiêu chuẩn quá cao cho một thị trường non trẻ. Đúng là như vậy. Nhưng trong một thị trường non trẻ, tiêu chuẩn cao là thứ duy nhất ngăn bạn bị lừa. Không có nó, bạn sẽ tin rằng mọi dự án với một trang web đẹp đều là vàng. Nhưng nhu cầu thực tế không biện minh cho sự cẩu thả trong báo chí. Một đồng stablecoin bị đóng băng vẫn tốt hơn một đồng nội tệ đang bốc hơi – đó là lựa chọn của người dân, và tôi tôn trọng điều đó. Nhưng khi tôi viết một bài phân tích, tôi phải đưa ra bằng chứng. Nếu không, tôi chỉ đang góp phần tạo ra một ảo tưởng tập thể. Và những ảo tưởng đó, trong lịch sử, thường kết thúc bằng sự sụp đổ. Vậy khi nào tôi sẽ tin rằng "đô la số" đã trở thành một hiện tượng thực sự tại Venezuela? Khi có một nghiên cứu độc lập với dữ liệu on-chain được kiểm toán, khảo sát người dùng, và các con số về chi phí thực tế. Còn bây giờ, thứ tồn tại chỉ là một câu chuyện được kể rất hay, bởi những người muốn tin rằng công nghệ có thể cứu thế giới. Stablecoin không sụp đổ vì FUD, mà vì niềm tin vào nhà phát hành. Và vào lúc này, niềm tin đó đang được đặt vào một công ty tư nhân, không phải vào một giao thức không thể kiểm duyệt. Hãy nhớ điều đó khi bạn đọc bài viết tiếp theo ca ngợi "sức mạnh giải phóng" của tiền mã hóa. Còn nhớ FTX chứ? Hàng nghìn bài báo ca ngợi Sam Bankman-Fried trước khi sàn này sụp đổ. Tin đồn không thay thế được kiểm toán.